Ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, nơi mạng lưới sông ngòi và kênh rạch chằng chịt như mạng nhện, đường thủy từ lâu đã đóng vai trò huyết mạch trong giao thông. Nếu như ở thành thị, chiếc xe máy là phương tiện đi lại không thể thiếu của mỗi gia đình, thì tại các miệt vườn Tây Nam Bộ, vị trí đó thuộc về chiếc xuồng ba lá. Nhẹ nhàng, cơ động và tiện ích, xuồng ba lá đã trở thành biểu tượng mộc mạc gắn bó máu thịt với đời sống người dân nơi đây.

Nguồn gốc và cấu tạo đặc biệt của chiếc xuồng ba lá

Đúng như tên gọi mộc mạc của nó, xuồng ba lá được ghép lại chủ yếu từ ba tấm ván gỗ dài (thường là gỗ sao hoặc gỗ sến vì đặc tính bền, nhẹ và chịu nước tốt). Một tấm ván rộng nằm ở đáy thuyền làm lườn xuồng, hai tấm ván còn lại được uốn cong khéo léo để ốp hai bên mạn xuồng. Các mép ván được cố định bằng đinh chữ U hoặc then cài, sau đó trám kín bằng vỏ tràm hoặc sáp chai để ngăn nước tràn vào.

Thiết kế đáy phẳng, hai đầu thon nhọn giúp xuồng có độ mớn nước rất nông. Nhờ đặc điểm này, xuồng ba lá có thể dễ dàng lướt trên những mương rãnh nhỏ, lách qua đám bèo tây dày đặc hay di chuyển trên vùng đồng nước nổi mà các loại ghe thuyền lớn hơn đều phải chịu thua.

Chiếc “xe máy” linh hoạt trên những ngõ ngách sông nước

Ví von xuồng ba lá như chiếc “xe máy” của miệt vườn hoàn toàn không phải là nói quá. Chiếc xuồng có kích thước vừa phải, tính cơ động cực kỳ cao. Người miền Tây dùng xuồng ba lá để “đi chợ”, ghé thăm hàng xóm cách vài con rạch, hoặc đưa con trẻ đến trường trong mùa nước nổi.

Chỉ cần một cây dầm hoặc một đôi chèo, người chèo xuồng có thể luồn lách qua từng khúc quanh co của kênh rạch một cách điêu luyện. Khi cần vượt cạn qua bờ đê hay bờ bao vườn cây, hai người lớn có thể dễ dàng nhấc bổng chiếc xuồng chuyển sang con rạch bên cạnh – một sự linh hoạt mà không phương tiện cơ giới nào có thể sánh kịp.

Công năng đa dạng: Từ mưu sinh đến sản xuất nông nghiệp

Không chỉ là phương tiện di chuyển cá nhân, xuồng ba lá là công cụ mưu sinh đắc lực của người nông dân miệt vườn:

• Thu hoạch và vận chuyển nông sản: Mùa trái chín, xuồng theo dòng mương len lỏi vào tận gốc sầu riêng, chôm chôm, nhãn… để chất đầy trái ngọt chở ra vựa lớn.
• Đánh bắt thủy sản: Vào ban đêm hay rạng sáng, xuồng là bạn đồng hành cùng người dân đi giăng câu, thả lưới, đặt trúm lươn hay hái bông súng, bông điên điển mùa lũ.
• Buôn bán trên chợ nổi: Nhiều chiếc xuồng chất đầy hàng hóa, trở thành những “cửa hàng di động” rộn rã tiếng chào mua bán trên các chợ nổi nức tiếng như Cái Răng, Ngã Bảy.

Biểu tượng văn hóa miệt vườn trong dòng chảy hiện đại

Vượt lên trên giá trị vật chất, xuồng ba lá là một phần linh hồn của văn hóa phương Nam. Hình ảnh thiếu nữ miền Tây mặc áo bà ba, đội nón lá, khéo léo chèo xuồng trên dòng kênh xanh đã đi vào thơ ca, âm nhạc và hội họa. Tiếng khua mái chèo nhịp nhàng giữa buổi chiều tà gợi lên không gian thanh bình, hồn hậu đặc trưng của vùng đất trù phú này.

Ngày nay, với sự phát triển của hệ thống cầu đường và các phương tiện chạy bằng động cơ như vỏ lãi, xuồng máy, xuồng ba lá truyền thống không còn giữ vị trí độc tôn trong việc đi lại hằng ngày. Tuy nhiên, nó vẫn giữ nguyên giá trị trong sản xuất nông nghiệp nội vườn và chuyển mình mạnh mẽ trong ngành du lịch sinh thái. Trải nghiệm ngồi trên xuồng ba lá, lướt dưới bóng mát của những rặng dừa nước rợp bóng luôn là hoạt động hấp dẫn bậc nhất níu chân du khách thập phương khi về thăm miền Tây.